مقاله دانشگاهی – بررسی تعلیق مراقبتی در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲- قسمت ۵

یکی از شایع‌ترین واکنش‌هایی که در اعصار مختلف همواره در قبال پدیده جرم و بزه کاری مورد استفاده بشر بوده مجازات حبس می‌باشد. «حبس با هر شکل و عنوانی که نامیده و یا اجرا شود عبارت است از سلب مطلق آزادی فرد پس از محکومیت»[۱۶]
چرا حبس مجازات است؟ دوری از خانواده، پدر مادر همسر فرزند . . . دوستان و آشنایان زندگی با افرادی که ممکن است از آن‌ها هر رفتاری سر بزند منع از منع آزادی خروج از محیطی بسته و حفاظت شده و تکراری، منع آزادی و کنترل و هدایت آمرانه اعمال و رفتار فرد متخلف و در معنای عمومی و وسیع آن، محدودیت آزادی فرد.
عناوین مجرمانه فراوانی وجود دارد که قانون‌گذار برای آن مجازات حبس در نظر گرفته اما آنچه قابل تأمل می‌باشد آن است که به رغم استثناء بودن مجازات حبس در کلام وحی و فقهای امامیه این مجازات نه تنها در جرم‌های مهم بلکه در بزه‌های متوسط و کوچک نیز مورد حکم واقع شده به طوری که برخی صاحب‌نظران جرم‌شناسان بر ضرورت آن تأکید دارند البته مجازات حبس را درعین‌حال شهروندان عادی نیز پشتیبانی می‌کنند به دلیل این نگرش فرهنگی چه بسا قاضی در دعاوی کیفری خاصتاً دعاوی با ماهیت جنبه خصوصی حکم حبس لحاظ ننماید فی المثال اقدام به تبدیل مجازات حبس به جای جزای نقدی نماید این امر مورد اعتراض شاکی واقع شده و یا مقام قضایی در اذهان عمومی به جانب‌داری از شخص متهم محکوم شود و یا آنکه عدالت وی مورد تردید واقع شود .
از طرفی یکی از اهدافی که از دیرباز برای مجازات زندان در نظر گرفته شده هدف اصلاحی و تربیتی زندان برای فرد زندانی است. در واقع تنها مجازاتی که خصیصه تربیتی آن به ظاهر و نسبت به مجازات‌های دیگر بارز است، کیفر زندان است. اصطلاح حبس تأدیبی زمانی شیوه‌ای از اجرای مجازات را تداعی می‌کرد که با سیاست یک نهاد تربیتی باید منطبق می‌بود.
این تلقی و باور که حبس می‌تواند زمینه اصلاح و درمان مجرم را فراهم سازد، از این جا ناشی شد که می‌توان با تحت نظر قرار دادن مجرم و قطع ارتباط او با محیطی که زمینه بزه کاری را فراهم کرده است و با اعمال برنامه‌ها و ساز و کارهایی او را اصلاح کرد. [۱۷] اما آنچه در عمل مشاهده می‌شود این است که با توجه به محیط‌های غیر استاندارد و غیر فنی و غیر کارشناسی زندان‌های ما نه تنها این هدف تأمین نمی‌شود بلکه زندان محیطی تعلیمی ناخودآگاه و خودآگاه شده است که محکومان به حبس‌های غیر ضروری در آن جا به صورت غیر ارادی و ارادی و کاملاً تخصصی در ارتباط با مجرمین خطرناک جری‌تر می‌شوند و دیگر مشکلات که در ادامه به آن پرداخته می‌شود.
۲-۲-۳-سیر تحول زندان در دنیا[۱۸]
در زمان های گذشته، مجازات ها با قساوت و شقاوت اجرا و مجازات هایی از قبیل زنده‌به‌گور کردن ـ سوزاندن ـ طعمه حیوانات درنده ساختن ـ کور کردن و انواع شکنجه‌های بدنی رواج داشته است.
زندان محلی بوده که متهم را در آنجا نگهداری می‌کردند تا در روز دادرسی در دادگاه حاضر نمایند.
معمولاً زندان‌ها در زیر قصرها و یا در قلاع بنا می‌شد و جایی تاریک و ناسالم بود. زندان‌ها وضع تأثرانگیز داشته و اکثر محکومین در زندان‌ها جان می‌سپردند.
روحانیون مذهب مسیح، اول کسانی بودند که با ابراز تنفر از خونریزی، خواستار تعدیل مجازات شده و مجازات حبس را به جای کیفر اعدام توصیه کردند و برای اصلاح و تربیت زندانیان اقدام و از زندان‌ها بازدید به عمل آورند.
در سال ۸۱۷ میلادی در مجمع روحانیون مسیحی در رم، مقررات مربوط به اداره زندان‌ها تصویب و تاکید شد که زندان‌ها باید جنبه اصلاحی و تربیتی داشته باشند و برای نیل به این هدف، زندانیان باید به روش انفرادی نگهداری شده و به آنان کاردستی آموخته شود. اجازه خواندن کتب مذهبی را داشته و روحانیون در زندان‌ها، زندانیان را ملاقات و با نصایح سودمند آنان را به راه راست هدایت کنند. در اجرای تصمیمات مذکور در همان سال اولین زندان به روش انفرادی در رم بنا گردید.
در سال ۱۳۶۶ میلادی مجمع عمومی روحانیون مسیحی به عنوان اینکه در روش انفرادی زندانی فرصت تأمل و تفکر دارد و از نهایی زجر کشیده و از عمل خود نادم و پشیمان می‌شود و با تحمل مشقت روان پاک و منزه می گردد اجرای روش مذکور را تأیید و تغییر نام زندان‌ها را به ندامتگاه را تأیید کردند.
در سال ۱۵۵۷ در لندن قصر متروکی به نام بریدول BRIDWELL برای نگهداری ولگردان اختصاص یافت. در این زندان کار الزامی و روش‌های تربیتی در مورد محکومین اجرا می‌گردید.
در سال ۱۵۵۹ در آمستردام، زندان خاصی جهت آموزش کار و تربیت مذهبی زندانیان افتتاح و از سال ۱۶۰۵ در این زندان روش انفرادی اجرا می گردد.
در سال ۱۶۲۳ در ناپل زندانی برای تفکیک زنان از مردان، اطفال از بزرگ‌سالان به روش انفرادی بنا شد.
در سال ۱۶۶۷ در فلورانس دارالتادیبی جهت تربیت جوانان تأسیس گردید. در سال ۱۷۰۳ در رم به امر پاپ کلمان XI زندانی تربیتی جوانان به روش انفرادی به نام «سن میشل» بنا و این جمله در آن حک شده است: «تنبیه بزهکاران با مجازات بی فایده است بایستی با روش خاص آنان را تربیت کرد» در این زندان، جوانان پسر کمتر از ۲۰ سال و اطفال طرد شده و در خطر، به روش انفرادی توأم با کار نگهداری می‌شدند.
در سال ۱۷۳۵ زندانی جهت نگهداری زنان به روش انفرادی در رم افتتاح شد.
در سال ۱۷۸۷ در آمریکا بنژامین فرانکلین BENJAMIN FRANKLIN که به اروپا مسافرت کرده و با افکار و عقاید هوارد و بنتام آشنا شده بود انجمن زندان‌ها را تشکیل و در سال ۱۷۹۰ در فیلادلفی (ایالت پسیلوانین آمریکا) اولین زندان انفرادی را بنا نمود.
در سال ۱۷۹۷ در انگلستان اولین زندان به روش انفرادی افتتاح شد.
اجرای روش انفرادی نتایج تأسف‌انگیز داشت و اغلب زندانیان پس از تحمل چند سال مجازات، مبتلا به بیماری‌های روانی شدند.
در سال ۱۸۱۶ در ایالت نیویورک زندان ابن AUBURN افتتاح و زندانیان روزها دسته‌جمعی با هم کار می‌کردند ولی حق حرف زدن با یکدیگر را نداشتند و شب‌ها به طور انفرادی به سر می‌بردند.
در سال ۱۸۱۵ در زندان Sing روش ابرنین (رژیم مختلط) اجرا گردید. زندانیان روزها با هم کار می‌کردند و شب‌ها به طور انفرادی نگهداری می‌شدند.
در فرانسه با تصویب قانون ۶اکتبر ۱۷۹۱ مجازات حبس در سر ردیف سایر مجازات ها قرار گرفت و در قانون جزای ۱۸۱۰ سه نوع زندان با اعمال شاقه، دارالتادیب و بازداشتگاه پیش بینی شد ولی عملاً زندانیان و بازداشتی ها در یک زندان نگهداری می‌شدند. در سال ۱۸۴۰ در یک جزیره استرالیا، روش تدریجی در مورد تبعیدشدگان اجرا گردید.[۱۹]
۲-۲-۴- سیر تاریخی زندان در ایران
زندان‌های کشور از نظر وسعت محل سکونت و محل هواخوری، تراکم، مقدار و انواع جرائم، امکانات شغلی، رفاهی درمانی، ورزشی، آموزشی، حتی غذایی و نیر از نظر نوع مدیریت و موارد دیگر با یکدیگر متفاوتند. آمار موجودی زندان‌ها متفاوت است و حتی با جابجایی‌های موردی تغییرات بیشتری بوجود می آید ولی نگاهی کلی به ظرفیت، موجودی و ورودی به زندان‌های کشور نشان دهنده اهمیت تاثیری است که این نهاد اجتماعی در زمینه مربوط (جرم و مجرم) می تواند داشته باشد و همچنین نگاهی به تعداد پرسنل اداری و انتظامی و سرمایه ثابت و متغیری که به صورت ساختمان و تاسیسات هزینه گردیده و نیز حقوق و مخازج جاری که صرف این نهاد می گردد ما را متوجه این امر می نماید که بالا بردن نقاط مثبت زندان و کاستن از زوایای منفی آن ضرورتی مبرم برای قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران است. متاسفانه به علت شرایط اجتماعی خاص در طی سال‌های اخیر بر تعداد و تراکم زندانیان افزوده شده و این امر سبب ایجاد مشکلات گردیده که در نهایت کاهش راندمان زندان در حصول نتایج مثبت را در پی دارد.[۲۰]۱
با این که راجع به وضع زندان‌های ایران در دوران باستان اسناد و مدارکی در دست نیست؛ اما آنچخه که مسلم است این که در قلعه ها، زندانهایی بنا می شد و پادشاهان و حکمرانان مخالفین خود را در آنجا زندان می کردند و سپس بطور فجیعی از بین می بردند. حبس جزء مجازات‌ها نبود بلکه وسیله ای برای از بین بردن بی سر و صدای اشخاص بلند مرتبتی بود که وجودشان برای پادشان و یا کشور خطر داشت، قطعه مستحکمی در گل گرد (در شرق شوشتر در خوزستان) بود که گیل گرد یا اندهشن نام داشت و آن را انوشبرد (یا قلعه فراموشی) نیز می خواندند زیرا نام زندانیان و حتی نام آن مکان را کسی نبایستی بر زبان می راند.
در تاریخ نقل شده که قباد پادشاه ایران به مذهب مزدک گروید. نجبا و روحانیون اجتماع کرده و او را خلع و جاماسب برادر او را بر تخت نشاندند، جاماسب برادر خود قباد را (در سال ۴۹۸ میلادی) در قلعه فراموشی حبس کرد. پس از فتح مسلمین نیز هر حاکم و صاحب نفوذ در حوزه قدرت خود محلی را برای حبس کردن افراد بنا نموده و متهمین را آنجا نگهداری می کرد و زندانیان وضع رقت باری داشتند.
قدیمی‌ترین زندان بزرگ در تهران زندانی بنام انبار شاهی بود که در زیر نقارخانه (محل فعلی بانک ملی بازار) قرار داشت و زیر نظر حاجب الدوله (رئیس تشریفات) اداره می شد. فراشباشی اجرائیات و فراش‌ها نگهبانان انبار شاهی بودند. غذای زندانیان بسیار ناچیز بود و مردم به عنوان نذر، گاهی غذا و مواد خوراکی از سوراخ زندان برای زندانیان می انداختند اصلاح سر و صورت و بطور کلی نظافت وجود نداشت.
زندانیان ۱۰ یا ۱۴ نفری بوسیله زنجیری که دارای طوق‌های متعدد آهنی بود به هم متصل می‌شدند و انتهای زنجیر را از سوراخ درب اطاق زندان به خارج برده و به وسیله میخ آهنی بزرگ مانند افسار به زمین می کوبیدند، فاصله طوق ها از هم ده سانتی متر بود و به هر یک از زندانیان دو شاخه چوبی به طول ۲۵ تا ۳۰ سانتی متر داده می شد تا هنگام خستگی و فشار در گردن، آن را زیر طوق قرار دهند تا از سنگینی آن کاسته شود. زندانیان هنگام قرار دادن طوق به گردن خویش آن را می بوسیدند زیرا معروف است که حضرت موسی بن جعفر علیه السلام، در زندان هارون الرشید مدتی در زنجیر بوده است. برای جلوگیری از فرار زندانیان، وسط قطعه چوبی به طول ۶۰ و به قطر ۲۰ سانتی متر را به اندازه کف پای زندانی تراشیده و پای زندانی را در آن قرار می دادند و بعد قطعه چوبی را به وسیله میخ های بزرگ که به «گل یخ» معروف بود روی آن می کوبیدند تا مانع خروج پا از آن شود.
در ایران بعد از اسلام با مرسوم شدن روش رسیدگی تفتیشی در دوران اموی زندان در کنار مجازات‌های بدنی و اقسام شکنجه و ایذا و آزار محکومان ابزار اعمال قدرت حکومت‌های وقت شد. همچنین در قرآن کریم نیز در کنار مجازات‌هایی تحت عنوان حدود و قصاص، از زندان (سجن) نیز سخن یه میان آمده است که می باید معتقد بود که در قرآن زندان جز در موارد استثنایی جایگاهی ندارد.[۲۱]
در سال ۱۳۹۲ شمسی دولت ایران به منظور سر و سامان دادن به وضع شهربانی کشور، عده ای مستشار از کشور سوئد استخدام کرد. مستشاران سوئدی ابتدا نظامنامه تشکیلات مجالس و توقیف گاه ها و وظایف مامورین و مستخدمین آنها تهیه و در ۳۱ شهریور ماه ۱۳۰۷ شمسی به تصویب هیأت وزیران رسید.
با پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی و تغییرات شگرف اجتماعی و فرهنگی جامعه و جایگزینی ارزش های متعاتی الهی و انسانی در تمام شئون زندگر مردم، ایجاب می کرد به مقوله زندان ها که در واقع بخشی از زندگی اجتماعی محسوب می شدند توجه ویژه شود.
۲-۲-۵-تاریخچه شکل گیری سازمان زندان‌ها پس از پیروزی انقلاب[۲۲]
در اردیبهشت ماه سال ۱۳۵۸ اولین تصمیم شورای انقلاب در خصوص زندان‌ها در قالب مصوبه، اتخاذ و زندان‌ها به طور کامل از سیستم اجرایی به بدنه دستگاه قضایی متصل و ابتدا به وزارت دادگستری وقت و پس از مدتی و با تشکیل شورای عالی قضایی مسئولیت اداره زندان‌ها به این شورا سپرده شد.
به طور طبیعی در این سال ها و تا زمان تشکیل سازمان زندان‌ها در اواخر سال ۱۳۶۴ (حدود هشت سال) ناگزیر برای اداره زندان‌ها و بازداشتگاه ها در سطح کشور از توان نهادهای متعددی نظیر کمیته های انقلاب اسلامی ـ شهربانی کل ـ سازمان های اطلاعاتی و امنیتی و برخی دیگر از نهادها بهره برده و تمامی این نهادها تحت تولیت شورای سرپرستی زندان‌ها که متشکل از سه نفر عضو منتخب شورای عالی قضایی بود، انجام وظیفه می‌کردند.
مدیریت کلان زندان‌ها در آن مقطع به علت شورایی بودن و عدم تصمیم گیری واحد، کارآیی لازم را از دست داده بود. خوشبختانه این دوراندیشی همراه با پیگیری مجدانه و دلسوزانه جامعه ، باعث شد تا در بهمن ماه سال ۱۳۶۴ قانون تبدیل شورای سرپرستی زندان‌ها به سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور در ۱۰ ماده و ۲ تبصره از تصویب مجلس شورای اسلامی گذشت. پس از تصویب و ابلاغ این قانون، هسته ای اولیه سازمان زندان‌ها از ابتدای سال ۱۳۶۵ بنیانگذاری و حجت الاسلام و المسلمین مجید انصاری که تلاش زیادی برای تشکیل سازمان مصروف داشته بود به عنوان اولین رئیس سازمان منصوب شد.
پس از هشت سال مدیریت شهید لاجوردی  و کناره گیری ایشان از این مسئولیت، جناب آقای سیدمرتضی بختیاری به عنوان چهارمین رییس سازمان زندان‌ها منصوب شدند که در دوران ایشان اقدامات مهم و گسترده ای در سازمان صورت گرفت که فهرست وار به برخی از آنها اشاره می‌شود:
نهادینه کردن مقوله برنامه ریزی در سطح تصمیم گیری سازمان؛
تأسیس نهاد مهم و تاثیرگذار مراکز مراقبت بعد از خروج در همه استان‌های کشور؛

مطلب دیگر :
بررسی فقهی و حقوقی اسباب سقوط قصاص نفس و عضو- قسمت ۱۸

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  fumi.ir  مراجعه نمایید.